Άρθρο της κ. Αγγελίνας Μιχαηλίδη, που δημοσιεύτηκε στο Broker’s Time 53*

*Η κ. Μιχαηλίδη είναι Γενική Διευθύντρια, Response

Έρευνα σε CEOs, που δημοσιεύθηκε από το HBR, αποκαλύπτει ότι η δημιουργικότητα είναι η πιο σημαντική δεξιότητα που μπορεί να επιζητά ένας ηγέτης.

Εντούτοις, τα περισσότερα στελέχη θεωρούν τη δημιουργική σκέψη (creative thinking) αντίθετη με την παραγωγικότητα και την άσκηση ελέγχου. Το 80% των εργαζομένων στον δυτικό κόσμο εκφράζουν μεγαλύτερη πίεση για να είναι απόλυτα παραγωγικοί παρά δημιουργικοί στην εργασία τους.

Ασαφές είναι για τους περισσότερους από εμάς τι ακριβώς σημαίνει «δημιουργική σκέψη», γιατί είναι σημαντική στον χώρο εργασίας, πώς αποκτάται και αν μπορεί να αναπτυχθεί τελικά σαν τις υπόλοιπες δεξιότητες. Το μεγαλύτερο ερώτημα δε που προκύπτει είναι αν τελικά η δημιουργικότητα του ατόμου είναι ταλέντο ή δεξιότητα, αν δηλαδή είναι εγγενές χαρακτηριστικό ή αναπτύσσεται με συγκεκριμένη μεθοδολογία, όπως λόγου χάριν οι επικοινωνιακές δεξιότητες.

Δημιουργική σκέψη είναι η νοητική ικανότητα του ανθρώπου να αναζητά και να βρίσκει πολλαπλές, πρωτότυπες εναλλακτικές για την επίλυση διαφόρων προβλημάτων με τη χρήση της φαντασίας.

Η χαμένη δημιουργικότητα

Ξαφνιαζόμαστε συχνά από την επινοητικότητα των μικρών παιδιών, την ικανότητα να συνδυάζουν και να αξιοποιούν γνωστά αντικείμενα με νέο, απροσδόκητο τρόπο. Συλλογιζόμαστε ότι ενδεχομένως ως ενήλικες έχουμε χάσει αυτήν την αυθόρμητη ικανότητα.

Οι έρευνες επιβεβαιώνουν ότι τα παιδιά από την ηλικία των 9 ετών και μετά μειώνουν σταδιακά την επινοητικότητα αυτή, μπαίνοντας σε ένα πλαίσιο κοινωνικό και εκπαιδευτικό που τα οδηγεί σε μονοσήμαντες λύσεις, θέτοντας «κλειστές» ερωτήσεις. Στον εργασιακό χώρο, στη μεταβιομηχανική εποχή, η ψηφιακή τεχνολογία επιλύει και διαχειρίζεται επιτυχώς πολλές από τις ανθρώπινες ενέργειες που βασίζονται σε αλγορίθμους, δηλαδή προβλήματα με συγκεκριμένο τρόπο επίλυσης. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές έχουν αναλάβει τις εργασίες «ρουτίνας» και μας τοποθετούν αμείλικτα μπροστά στην πρόκληση της μοναδικής ανθρώπινης δημιουργικότητας.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, σύμφωνα με τις επιστημονικές έρευνες, επιτελεί 5 αλληλοσυμπληρούμενες πνευματικές λειτουργίες:

1. Την πρόσληψη και κατανόηση ενός θέματος

2. Την απομνημόνευση αυτού

3. Την αναλυτική σκέψη, που οδηγεί σε στοχευμένα μονοσήμαντα αποτελέσματα, νούμερα, κανόνες, και στηρίζεται κυρίως στο αριστερό ημισφαίριο

4. Τη δημιουργική σκέψη, που συνθέτει πολλαπλές λύσεις, αξιοποιεί τη φαντασία και οδηγείται κυρίως από το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου

5. Την αξιολόγηση, που βάζει τον νου πάνω από τις επιμέρους λειτουργίες να αποφασίσει και να κρίνει μια σκέψη.

Στο συγκεκριμένο κοινωνικό-εκπαιδευτικό πλαίσιο του δυτικού κόσμου, ενθαρρύνεται κυρίως η αναλυτική και μονοσήμαντη εξερεύνηση των θεμάτων.

Τα σημαντικότερα εμπόδια

Οι άνθρωποι θέτουμε εμπόδια στον εαυτό μας συστηματικά και χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, μειώνοντας τη δημιουργικότητα.

Τα συχνότερα από αυτά είναι:

  • Η τάση για «συγκλίνουσα σκέψη», βάσει της οποίας, βασισμένοι σε παλαιότερα επιμέρους δεδομένα, βγάζουμε αβίαστα συμπεράσματα και για νέα θέματα. Γνωστές επιπτώσεις είναι η αντίληψη του «εγώ ξέρω» και των ισχυρών στερεοτύπων. Αυτό ενισχύεται από ισχυρά κοινωνικά και επαγγελματικά πρότυπα, τα οποία χρειάζεται να αναθεωρούνται συνεχώς και να μη θεωρούνται δεδομένα.
  • Η επιθυμία να βρεθεί «μία σωστή απάντηση», ενώ η εμπειρία δείχνει ότι υπάρχουν περισσότερες από μία «σωστές» απαντήσεις και πολύ σπάνια μία μόνο είναι η σωστή. Η πλειονότητα των προβλημάτων, ειδικά αυτών που χρονίζουν και επαναλαμβάνονται, επιδέχεται μια πλειάδα πιθανών εναλλακτικών προσεγγίσεων.
  • Ισχυρό εμπόδιο στη δημιουργικότητα ασκεί, επίσης, ο φόβος της γελοιοποίησης, της αρνητικής κριτικής από το περιβάλλον αν διατυπώσουμε μια άποψη που διαφέρει από τα κοινώς αποδεκτά.
  • Επιπλέον, η έντονη πίεση χρόνου μάς παρασύρει να προτιμάμε λύσεις που θεωρούμε γνωστές και δοκιμασμένες, χωρίς καν να εξετάζουμε πιθανές εναλλακτικές ή αλλαγές στο περιβάλλον.

    • Έτσι, παρά τις επίπονες προσπάθειές μας, νιώθουμε συχνά πως έχουμε «κολλήσει», αδυνατώντας να εφεύρουμε λύσεις για τα προβλήματά μας, πόσο μάλλον λύσεις που να είναι καινοτόμες ή δημιουργικές. Διανύοντας ξανά και ξανά το ίδιο μονοπάτι σκέψης, επεξεργαζόμαστε τις παλιές πληροφορίες με τον ίδιο τρόπο, εξάγοντας, όπως είναι αναμενόμενο, τα ίδια συμπεράσματα.

    «Κλειδιά» στη δημιουργική διεργασία

    Η δημιουργική διεργασία αφορά σε μεμονωμένα στελέχη και σε ομάδες έργου. Συγκεκριμένα:

  • Στην απομάκρυνση από τετριμμένους και «πολυφορεμένους» τρόπους προσέγγισης θεμάτων
  • Στην εξάλειψη προκαταλήψεων και παραδοχών
  • Στη διερεύνηση προβλημάτων από διαφορετικές οπτικές γωνίες
  • Στον συσχετισμό πληροφοριών μέσα από νέους και ευφάνταστους τρόπους
  • Στην υιοθέτηση ανοιχτόμυαλης προσέγγισης και σκέψης, έξω από το πλαίσιο της κοινής λογικής.

    • Μέσω τεχνικών που συμβάλλουν στη δημιουργική διαδικασία, ο CEO καλείται να εισαγάγει ευρηματικές λύσεις, ακόμη περισσότερο δε να κινητοποιήσει τα στελέχη και τις ομάδες προς αυτήν την κατεύθυνση, δημιουργώντας ένα περιβάλλον με ανοχή στο παράδοξο και πολυφωνία στη σύνθεση. Ερωτήσεις του τύπου «γιατί;» και «τι θα συνέβαινε αν…;» είναι σημαντικά εργαλεία για τη δημιουργικότητα. Πόσο συχνά όμως τολμάμε να αμφισβητήσουμε «γνωστές» υποθέσεις;

    Έχει η δημιουργικότητα κανόνες;

    Για να αναπτυχθεί κουλτούρα δημιουργικότητας και να συμβάλει τελικά προς αυξημένη παραγωγικότητα, εισάγονται στοχευμένες τεχνικές στις ομάδες έργου, δηλαδή συγκεκριμένοι, κατανοητοί από όλους τους συμμετέχοντες, κανόνες που διέπουν την ανταλλαγή απόψεων για την επίλυση προκλήσεων ή προβλημάτων.

    Ορισμένες πολύ αποδοτικές μέθοδοι ανάπτυξης της δημιουργικότητας είναι:

  • Το brain storming (ο κατιδεασμός) όταν εφαρμόζεται με τις αυθεντικές του παραδοχές στην προετοιμασία, τον σεβασμό έκφρασης και την ισοτιμία των συμμετεχόντων -αλλιώς προκαλεί μια παγίδα «συγκλίνουσας σκέψης».
  • Λιγότερο δημοφιλής, αλλά πολύ αποδοτική μέθοδος για μεγάλες ομάδες και περιορισμένο χρόνο, είναι το brain writing (η ιδεοκαταγραφή). Οι συμμετέχοντες συνεργάζονται γρήγορα αλλά σιωπηλά, ώστε π.χ. να συνθέσουν έναν νέο κώδικα επικοινωνίας, καταγράφοντας καθένας τη δική του πρόταση.
  • Το mind mapping (νοητικοί χάρτες) προσφέρει εξαιρετικές δυνατότητες εξερεύνησης υπαρκτών θεμάτων με νέους συνδυασμούς, ενώ αφήνει χρονικό περιθώριο να επανέλθουμε προσθέτοντας νέες ιδέες σε μελλοντικό χρόνο.
  • Η αμφισβήτηση του προφανούς βασίζεται στην αντιστροφή μιας έννοιας ώστε να αξιολογήσει την ουσιαστική χρησιμότητά της, π.χ.: ας υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει τιμόνι στο αυτοκίνητο, τότε ποιες είναι οι επιπτώσεις;
  • Ακόμη, γνωστή είναι η μέθοδος «τα 6 καπέλα σκέψης» του E. De Bono, που προσαρμόζονται σε κάθε διαφορετική περίσταση.

    • Καθημερινές αρχές αποδέσμευσης της δημιουργικότητας

    Οι δημιουργικοί άνθρωποι υιοθετούν απειθάρχητη, ανοιχτόμυαλη, χωρίς κριτική, σκέψη κατά τα αρχικά στάδια της διαδικασίας επίλυσης προβλημάτων, ειδικά όταν αυτά επανέρχονται. Η υιοθέτηση ανοιχτόμυαλης προσέγγισης επιτρέπει την παραγωγή περισσότερων εναλλακτικών λύσεων. Η δημιουργικότητα στην εταιρική κουλτούρα απαιτεί ριζικές αλλαγές και στοχευμένη καθοδήγηση.

    Μπορείτε όμως να αυξήσετε τη συχνότητα χρήσης της δημιουργικής σκέψης στην καθημερινότητα υιοθετώντας κάποιες απλές πρακτικές, όπως: Σκεφτείτε θετικά, με την πεποίθηση ότι υπάρχουν εναλλακτικές, αλλάξτε την οπτική που βλέπετε τα πράγματα, αναζητήστε ιδέες από τους συνεργάτες σας, σκεφτείτε χωρίς διαδοχική σειρά, δείξτε ανοχή στην ασάφεια, αναζητήστε 100 τρόπους -όχι μόνο μία απάντηση-, χαλαρώστε και «κυοφορήστε» ιδέες και οτιδήποτε άλλο καθένας μπορεί να βρει χρήσιμο.

    Συνοψίζοντας, σύμφωνα με την επιστημονική έρευνα αλλά και την πρακτική, η δημιουργική σκέψη παρουσιάζει μεγάλη δυνατότητα ανάπτυξης μέσα από συστηματικές μεθόδους ποσοτικής διέγερσης. Έτσι, η κουλτούρα δημιουργικότητας είναι εφικτή εισάγοντας την ευρηματικότητα, την έρευνα για πολλαπλές λύσεις, με σεβασμό στην απόκλιση από τα γνωστά πλαίσια. Εν τέλει, η δημιουργική σκέψη ενισχύει την παραγωγικότητα στα άτομα και στις ομάδες, εισάγοντας την ευρηματικότητα και την καινοτομία, απομακρύνοντας τη σκέψη από προκαθορισμένες απαντήσεις και συνηθισμένα αποτελέσματα.

    Πηγές-Βιβλιογραφία

    Response workshop: Creative thinking technics in the workplace

    hbr.org/2017/05/how-to-nourish-your-teamscreativity

    www.bkv.com/blog/4-statistics-that-promote-thepower-of-creativity-in-the-workplace/

    J.P. Guilford, Review of General Psychology, convergent, devergent productivity

    ΕΚΠΑ Εργαστήριο Πειραματικής Ψυχολογίας-καθ Ι. Παρασκευόπουλος 2004

    Mind mapping-Tony Buzan

    The De Bono group-6 thinking hats